මොකක් ද මේ විජිතගේ “අන්ක්ලෝස්”?

ඉන්දියාවේ නවදිල්ලියේ දී වාර්ෂිකව පැවැත්වෙන භූ දේශපාලනික සහ භූ-ආර්ථික සංවාද සංසදයක් වන Raisina Dialogue හි එක් සංවාද සැසියක් අමතමින් ශ්‍රී ලංකාවේ විදේශ කටයුතු අමාත්‍ය විජිත හේරත් මහතා විසින් ඉරාන යුද නැව් සහ ඒවායේ නාවිකයින් සම්බන්ධව ශ්‍රී ලංකාව විසින් ගත් ක්‍රියාමාර්ග පැහැදිලි කිරීමේ දී සඳහන් කළ “UNCLOS” නම් යෙදුම සම්බන්ධව සමාජ මාධ්‍ය ජාලාවල කතා බහක් ඇති ව තිබේ.

UNCLOS යන කෙටි යෙදුම භාවිත කරනු ලබන්නේ එක්සත් ජාතීන්ගේ මුහුදේ නීතිය පිළිබඳ සම්මුතිය (United Nations Convention on the Law of the Sea) හැඳින්වීමේදී ය. මෙම සම්මුතිය සාගර පාලනය සහ නියාමනය කරන වඩාත්ම වැදගත් ජාත්‍යන්තර ගිවිසුම් වලින් එකකි. සාගර යනු දිගු කලක් තිස්සේ ගෝලීය වෙළඳාම, ආරක්ෂාව සහ පාරිසරික සමතුලිතතාවයට කේන්ද්‍ර වී ඇති ස්ථානය නිසාවෙන් සහ දශක ගණනාවක් පුරා සමුද්‍රීය ක්‍රියාකාරකම් වැඩි වීමත් සමග මුහුද පාලනය කිරීම සඳහා පුළුල් නීතිමය රාමුවක අවශ්‍යතාවය දැඩි ලෙස මතු ව තිබූ නිසාවෙන් මෙවැනි සම්මුතියක අවශ්‍යතාව දැඩිව මතුව තිබුණි.

ඒ අනුව එක්සත් ජාතීන්ගේ නායකත්වය යටතේ වර්ෂ 1982 දී සම්මත කරන ලද එම සම්මුතිය මගින් රාජ්‍යයන් විසින් ලෝකයේ සාගර භාවිත කරන සහ කළමනාකරණය කරන ආකාරය නිර්වචනය කරන නීති මාලාවක් ස්ථාපිත කළේය. බොහෝ විට සාගර ව්‍යවස්ථාව ලෙස හඳුන්වන මෙම සම්මුතිය මගින් සමුද්‍රීය අයිතිවාසිකම්, වගකීම් සහ රාජ්‍යයන් අතර ආරවුල් විසඳීම සඳහා නීතිමය රාමුවක් සපයයි.

UNCLOS හි වැදගත්ම අංගයක් වන්නේ එහි ඇති සමුද්‍ර කලාප වර්ගීකරණයයි. මෙම කලාප අවට ජලය මත වෙරළබඩ රාජ්‍යයන්ගේ අයිතිවාසිකම් සහ අධිකරණ බලය තීරණය කරයි. ගිවිසුම මගින් භෞමික මුහුද (Territorial sea), යාබද කලාපය (Contiguous zone), සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපය (Exclusive economic zone – EEZ) සහ මහාද්වීපික රාක්කය (Continental shelf) ලෙස රාජ්‍යයකට අයත් මුහුදේ ප්‍රදේශ නිර්වචනය කරන අතර ඒ සෑම එකක් සඳහා නිශ්චිත නීතිමය අයිතිවාසිකම් සහ බැඳීම් ඇත.

වෙරළබඩ රාජ්‍යයන්ට ඔවුන්ගේ වෙරළ තීරයේ සිට නාවික සැතපුම් 12 ක් දක්වා විහිදෙන ඔවුන්ගේ භෞමික මුහුද කෙරෙහි ස්වෛරීභාවයක් ඇති බව UNCLOS හි දක්වා ඇත. ඉන් ඔබ්බට නාවික සැතපුම් 200 ක් දක්වා විහිදෙන ආකාරයෙන් සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපය පිහිටා ඇත. රාජ්‍යයකට එම කලාපය තුළ මත්ස්‍ය සම්පත භාවිතයට මෙන්ම මුහුදු පතුල සහ ඛනිජ ඇතුළු ස්වාභාවික සම්පත් ගවේෂණය කිරීමට, ඉන් වාණිජ ප්‍රයෝජන ලබා ගැනීමට, සංරක්ෂණය කිරීමට සහ කළමනාකරණය කිරීමට තනි අයිතියක් ඇත.

ජාත්‍යන්තර මුහුදේ නාවික නිදහස ද UNCLOS මගින් සහතික කර තිබේ. මෙම විධිවිධානය ගෝලීය වාණිජ කටයුතු සහ ජාත්‍යන්තර නැව්ගත කිරීම් කටයුතු සඳහා අත්‍යවශ්‍ය වන අතර සියලුම රාජ්‍යයන්ගේ යාත්‍රා වලට අනවශ්‍ය සීමාවන් නොමැතිව මුහුද හරහා ගමන් කළ හැකි බව එමගින් සහතික කර ඇත. එසේම සම්මුතිය මගින් සබ්මැරීන් කේබල්, මුහුදු නල මාර්ග සහ අනෙකුත් සමුද්‍රීය යටිතල පහසුකම් සඳහා නීති රීති ද ස්ථාපිත කර තිබේ.

UNCLOS හි තවත් වැදගත් ලක්ෂණයක් වන්නේ පාරිසරික ආරක්ෂාව කෙරෙහි අවධානය යොමු කිරීමයි. මෙම සම්මුතිය මගින් රාජ්‍යයන්ට සමුද්‍ර දූෂණය වැළැක්වීම, පරිසර පද්ධති ආරක්ෂා කිරීම සහ ජීවී සමුද්‍ර සම්පත් සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා සහයෝගයෙන් කටයුතු කිරීම අවශ්‍ය බව අවධාරණය කර ඇත. දේශගුණික විපර්යාස සහ සාගර හායනය පිළිබඳ ගැටලු වර්ධනය වනවාත් සමග මෙම විධිවිධාන වර්තමානය වන විට වඩාත් වැදගත් වී තිබේ.

සමුද්‍රීය ආරවුල් සාමකාමීව විසඳීම සඳහා යාන්ත්‍රණ ද UNCLOS මගින් නිර්මාණය කර තිබේ. ජාත්‍යන්තර මුහුදේ නීතිය සඳහා වූ විනිශ්චය සභාව (International Tribunal for the Law of the Sea – ITLOS) යනු මෙම සම්මුතිය යටතේ පිහිටුවන ලද ප්‍රධාන ආයතනයක් වන අතර එය සමුද්‍රීය සීමාවන්, නාවික අයිතිවාසිකම් සහ සම්පත් කළමනාකරණය සම්බන්ධ ආරවුල් විනිශ්චය කරයි.

වර්තමානය වන විට එක්සත් ජාතීන්ගේ මුහුදේ නීතිය පිළිබඳ සම්මුතිය හෙවත් UNCLOS මගින් ලෝකයේ සාගර වල පිළිවෙල පවත්වා ගැනීම සඳහා තීරණාත්මක කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. බෙදාගත් ගෝලීය වගකීමේ මූලධර්මය සමග ජාතික අවශ්‍යතා සමතුලිත කිරීමෙන් මෙම සම්මුතිය ජාත්‍යන්තර සමුද්‍රීය නීතියේ මූලික පදනමක් සහ සාගර වල සාමය, ස්ථාවරත්වය සහ තිරසාර භාවිතය සහතික කිරීම සඳහා අත්‍යවශ්‍ය රාමුවක් ලෙස ස්ථාපිත වී තිබේ.

• කමිල ඩයස්